– प्रफुल्ल घिमिरे ✍️
कुनै पनि सभ्यताको वास्तविक शक्ति उसका अग्ला भवन, चौडा सडक वा आधुनिक संरचनामा मात्र निहित हुँदैन। सभ्यताको आत्मा त्यसका ऐतिहासिक स्मारक, सांस्कृतिक धरोहर, धार्मिक आस्था, परम्परा र सामूहिक स्मृतिमा बस्छ। जब कुनै समाजले आफ्नो इतिहासलाई जोगाउँछ, तब उसले केवल अतीतलाई मात्र संरक्षण गरिरहेको हुँदैन, उसले भविष्यका पुस्ताका लागि आफ्नो पहिचान सुरक्षित गरिरहेको हुन्छ। यही सन्दर्भमा पादप्रक्षालन सरको संरक्षण केवल एउटा पोखरी जोगाउने विषय होइन, यो मिथिलाको आत्मा, संस्कार, सभ्यता र अस्तित्वको रक्षा गर्ने अभियान हो।
आज पादप्रक्षालन सर अनेक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। अतिक्रमण, प्रदूषण, संरक्षणको अभाव, अव्यवस्थित शहरीकरण र संस्थागत उदासीनताले यसको मौलिक स्वरूपलाई निरन्तर कमजोर बनाइरहेका छन्। तर यति हुँदाहुँदै पनि यसको महत्त्व कम भएको छैन। बरु समयसँगै यसको संरक्षणको आवश्यकता झन् बढेको छ। कारण स्पष्ट छ—यो सरोवर केवल अतीतको स्मृति होइन, वर्तमान र भविष्य दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण सम्पदा हो।
जनकपुरधामको धार्मिक पर्यटनको चर्चा गर्दा अधिकांश मानिसको ध्यान जानकी मन्दिर, राम मन्दिर, धनुष सागर, गंगासागर वा विवाह मण्डपतर्फ जान्छ। तर यदि समग्र धार्मिक–सांस्कृतिक पर्यटनको दृष्टिले सोच्ने हो भने पादप्रक्षालन सरको महत्त्व कुनै पनि दृष्टिले कम छैन। किनकि यो स्थल प्रत्यक्ष रूपमा श्रीराम–सीता विवाह प्रसंगसँग जोडिएको छ। राजा जनकद्वारा भगवान श्रीरामको पादप्रक्षालन गरिएको स्थानका रूपमा यसको परिचय आफैंमा अत्यन्त ठूलो धार्मिक आकर्षण हो।
विश्वभरिका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि रामायण केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, जीवन दर्शन हो। श्रीराम केवल एक ऐतिहासिक वा पौराणिक पात्र होइनन्; उनी आदर्श पुरुष, मर्यादा, कर्तव्य र धर्मका प्रतीक हुन्। त्यही श्रीरामसँग सम्बन्धित कुनै पनि स्थल विश्व हिन्दू समुदायका लागि आस्थाको केन्द्र बन्न सक्छ। त्यस दृष्टिले पादप्रक्षालन सरलाई व्यवस्थित रूपमा संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सकिए जनकपुरधामको धार्मिक पर्यटनमा नयाँ आयाम थप्न सकिन्छ।
प्रत्येक वर्ष विवाह पञ्चमीमा लाखौं श्रद्धालु जनकपुरधाम आउने गर्दछन्। तीमध्ये धेरैलाई पादप्रक्षालन सरको वास्तविक इतिहास र महत्त्वबारे पर्याप्त जानकारी हुँदैन। यदि यहाँ व्यवस्थित सूचना केन्द्र, ऐतिहासिक विवरणसहितका शिलालेख, व्याख्यात्मक संरचना तथा सांस्कृतिक प्रदर्शनीको व्यवस्था गर्न सकियो भने यो स्थल अध्ययन, अनुसन्धान तथा धार्मिक पर्यटनको महत्त्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्छ।
विश्वका धेरै देशहरूले आफ्ना ऐतिहासिक जलाशयहरूलाई सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा विकास गरेका छन्। भारतका पुष्कर सरोवर, मानसरोवरसँग सम्बन्धित धार्मिक स्थलहरू, वाराणसीका घाटहरू वा दक्षिण भारतका मन्दिर सरोवरहरू आज धार्मिक पर्यटनका प्रमुख गन्तव्य बनेका छन्। जनकपुरधाममा पनि पादप्रक्षालन सरलाई त्यही दृष्टिकोणबाट विकास गर्न सकिन्छ।
सबैभन्दा पहिले यसको ऐतिहासिक सीमाना वैज्ञानिक रूपमा निर्धारण गर्न आवश्यक छ। पुराना नापी अभिलेख, स्थानीय इतिहास, पुरातात्त्विक प्रमाण तथा सरकारी अभिलेखको आधारमा वास्तविक क्षेत्रफल यकिन गरी अतिक्रमित क्षेत्र फिर्ता ल्याउने अभियान सञ्चालन हुनुपर्छ। सार्वजनिक सम्पत्ति र धार्मिक धरोहरमाथिको अतिक्रमण कुनै पनि हालतमा स्वीकार्य हुनु हुँदैन।
दोस्रो, सरोवरको डिल संरक्षण, घाट पुनर्निर्माण तथा सौन्दर्यीकरणका लागि दीर्घकालीन गुरुयोजना आवश्यक छ। दक्षिण–पूर्वी क्षेत्रमा रहेको ऐतिहासिक घाटको पुनर्निर्माण गरी त्यसको पुरानो स्वरूपलाई यथासम्भव पुनर्जीवित गर्नुपर्छ। पारम्परिक मिथिला वास्तुकलाको प्रयोग गरी निर्माण गरिने संरचनाहरूले यस क्षेत्रको मौलिकता झन् बढाउनेछन्।
तेस्रो, सरोवरको जल संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। ढल मिसिने, फोहोर फालिने तथा प्रदूषण फैलाउने गतिविधिमाथि कडाइका साथ नियन्त्रण गर्नुपर्छ। वर्षाजल संकलन, जल पुनर्भरण तथा प्राकृतिक जलचक्र संरक्षणका कार्यक्रम सञ्चालन गरिनुपर्छ। यसले सरोवरलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण जनकपुरधामको वातावरणीय सन्तुलनलाई पनि सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ।
चौथो, पादप्रक्षालन सरलाई धार्मिक–सांस्कृतिक शिक्षा केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यहाँ मिथिला विवाह संस्कार, वैदिक अतिथि सत्कार परम्परा, राजा जनकको दर्शन, श्रीराम–सीता विवाह प्रसंग तथा मिथिला सभ्यतासम्बन्धी स्थायी प्रदर्शनी स्थापना गर्न सकिन्छ। यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास र संस्कृतिसँग परिचित गराउने महत्त्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।
पाँचौं, गिरनारी कुटी, महाकालेश्वर नाथ, गौरीशंकर नाथ, वेद पाठशाला तथा अन्य ऐतिहासिक पक्षहरूको संरक्षण र दस्तावेजीकरण गर्नुपर्छ। आज धेरै मौखिक इतिहासहरू बिस्तारै हराउँदै गइरहेका छन्। पुराना पुस्तासँग रहेका स्मृति, कथन तथा स्थानीय इतिहासलाई व्यवस्थित रूपमा संकलन गरी अभिलेखीकरण गर्न सके भविष्यका अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि अमूल्य स्रोत बन्न सक्छ।
छैटौं, विवाह पञ्चमी तथा अन्य धार्मिक अवसरहरूमा पादप्रक्षालन सर केन्द्रित सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ। प्रतीकात्मक पादप्रक्षालन समारोह, दीपोत्सव, वैदिक संस्कृति महोत्सव, मिथिला संस्कार प्रदर्शनी तथा धार्मिक गोष्ठीहरूले यस क्षेत्रलाई थप जीवन्त बनाउन सक्छन्। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ।
सातौं, स्थानीय समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कुनै पनि सम्पदा केवल सरकारी प्रयासले मात्र सुरक्षित हुन सक्दैन। त्यसका लागि स्थानीय नागरिक, धार्मिक संघसंस्था, युवा समूह, बुद्धिजीवी, सञ्चारकर्मी तथा नागरिक समाजको सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ। जब समुदाय स्वयं आफ्नो सम्पदाप्रति जिम्मेवार बन्छ, तब संरक्षण अभियान दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन्छ।
पादप्रक्षालन सरको संरक्षणको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष वातावरणीय दृष्टिकोण पनि हो। आज विश्व जलवायु परिवर्तन, पानीको संकट र वातावरणीय असन्तुलनका चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा पोखरी, कुण्ड तथा जलाशयहरूको संरक्षण केवल सांस्कृतिक दायित्व मात्र होइन, पर्यावरणीय आवश्यकता पनि हो। यस्ता जलाशयहरूले भू–जल पुनर्भरण, तापक्रम नियन्त्रण, जैविक विविधता संरक्षण तथा प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
यदि जनकपुरधामका ऐतिहासिक पोखरीहरू व्यवस्थित रूपमा संरक्षण गर्न सकियो भने यसले धार्मिक पर्यटन मात्र होइन, वातावरणीय व्यवस्थापनमा पनि ठूलो योगदान पुर्याउनेछ। डुबान नियन्त्रण, जल संरक्षण तथा हरित वातावरण निर्माणका दृष्टिले पनि पादप्रक्षालन सरको संरक्षण अपरिहार्य छ।
आजको पुस्ताले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ—हामीले इतिहास निर्माण गरेका होइनौं, हामीले इतिहास उत्तराधिकारमा प्राप्त गरेका हौं। त्यसैले त्यसको संरक्षण गर्ने दायित्व पनि हाम्रो काँधमा आएको छ। यदि हामीले आफ्ना पूर्वजहरूले छोडेर गएका धरोहरहरू जोगाउन सकेनौं भने भावी पुस्ताले हामीलाई क्षमा गर्ने छैनन्।
मिथिलाको पहिचान केवल जानकी मन्दिरमा सीमित छैन। मिथिलाको पहिचान उसका कुण्ड, पोखरी, आश्रम, परिक्रमा क्षेत्र, संस्कार, लोकपरम्परा र सभ्यतामा पनि निहित छ। पादप्रक्षालन सर ती सबै तत्वहरूको संगमस्थल हो। यहाँ धर्म छ, इतिहास छ, संस्कृति छ, दर्शन छ, लोकस्मृति छ र मिथिलाको आत्मा पनि छ।
त्यसैले पादप्रक्षालन सरको संरक्षण कुनै एउटा संस्था, कार्यालय वा समुदायको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो सम्पूर्ण मिथिलावासी, सम्पूर्ण जनकपुरधाम र सम्पूर्ण सनातन समाजको साझा दायित्व हो। अतिक्रमण हटाउनु, ऐतिहासिक सीमाना कायम गर्नु, धार्मिक महत्त्व पुनर्जीवित गर्नु, पर्यावरण संरक्षण गर्नु तथा पर्यटन विकास गर्नु अब विकल्प होइन, आवश्यकता बनिसकेको छ।
अन्ततः, सभ्यता केवल स्मरणले बच्दैन, संरक्षणले बच्छ। इतिहास केवल पुस्तकमा लेखेर जीवित रहँदैन, व्यवहारमा जोगाएर जीवित रहन्छ। यदि पादप्रक्षालन सर सुरक्षित रह्यो भने मिथिलाको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय सुरक्षित रहनेछ। यदि यो हरायो भने केवल एउटा पोखरी हराउने छैन, हजारौं वर्ष पुरानो संस्कार, सभ्यता, आस्था र स्मृतिको एउटा अमूल्य अंश पनि सँगै हराउनेछ।
यसैले आजको आह्वान स्पष्ट छ—पादप्रक्षालन सर बचाऔं, मिथिलाको इतिहास बचाऔं। पादप्रक्षालन सर जोगाऔं, मिथिलाको सभ्यता जोगाऔं। किनकि यो केवल एउटा सरोवर होइन, मिथिलाको आत्माको ऐना हो, हाम्रो पहिचानको आधार हो, र भावी पुस्ताप्रतिको हाम्रो ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो। श्रीजानकी माताले सबैको कल्याण गरुन्। अस्तु:
